Jak duże było Imperium Brytyjskie?

Imperium Brytyjskie na mapie: zasięg od 1713 r. do 1996 r.

Przesuń suwak lat, aby zobaczyć, jak zmieniał się zasięg. Przełącz odwzorowanie, aby porównać imperium z resztą świata na płaskiej mapie i na globusie. W XVIII i XIX wieku obrys pomija większość ziem Kompanii Zatoki Hudsona, które baza wlicza do imperium dopiero na początku XX wieku.

Imperium Brytyjskie na mapie Merkatora i w prawdziwej skali

Odwzorowanie Merkatora powiększa obszary tym mocniej, im dalej leżą od równika. Obie mapy poniżej mają tę samą skalę co eksplorator i pokazują świat od 60°S do 84°N. Czerwony obszar to imperium w 1920 r., fioletowy to Grenlandia.

• Imperium Brytyjskie (1920 r.)
• Grenlandia

Granice: Cliopatria (Seshat Global History Databank), licencja CC BY 4.0, zmienione. Ląd: Natural Earth.

• Na Merkatorze imperium wygląda na zaledwie 2,3 razy większe od Grenlandii. W rzeczywistości było od niej 16,6 razy większe.
• Na Merkatorze imperium wygląda na 2,4 razy większe od całej Afryki. W rzeczywistości było od niej większe tylko 1,2 razy.
• Merkator powiększa też różne części samego imperium w różnym stopniu. Względem obszarów przy równiku część imperium leżąca w dzisiejszej Kanadzie rośnie na tej mapie średnio 5,1 razy, a część leżąca w Indiach 1,2 razy, więc ta pierwsza rośnie 4,3 razy mocniej.

Imperium Brytyjskie a dzisiejsze państwa

Powierzchnia imperium w 1920 r. w porównaniu z wybranymi państwami według zweryfikowanych danych serwisu. Druga linia pokazuje, jak ten sam stosunek wygląda na mapie Merkatora.

• RosjaPowierzchnia: 17,1 mln km²Imperium było 2,1 razy większe.Na Merkatorze wygląda na mniej więcej tak samo duże.
• KanadaPowierzchnia: 9,98 mln km²Imperium było 3,6 razy większe.Na Merkatorze wygląda na 1,6 razy większe.
• Stany ZjednoczonePowierzchnia: 9,83 mln km²Imperium było 3,7 razy większe.Na Merkatorze wygląda na 3,6 razy większe.
• IndiePowierzchnia: 3,29 mln km²Imperium było 11,0 razy większe.Na Merkatorze wygląda na 20,9 razy większe.
• Wielka BrytaniaPowierzchnia: 240 000 km²Imperium było 147,3 razy większe.Na Merkatorze wygląda na 116,1 razy większe.
• PolskaPowierzchnia: 310 000 km²Imperium było 115,1 razy większe.Na Merkatorze wygląda na 98,2 razy większe.

Porównaj wielkość dzisiejszych państw

Dzisiejsze państwa w granicach Imperium Brytyjskiego z 1920 r.

Liczymy na narysowanym obrysie i na geometrii państw używanej w serwisie. Państwo leży w obrysie w całości, gdy mieści się w nim co najmniej 95% jego powierzchni (w przypadku mikropaństw połowa), a częściowo, gdy w obrysie leży co najmniej 5000 km² jego terytorium. Części państw z drugiej listy obrys dotyka tylko na skraju.

Jak rosło i kurczyło się Imperium Brytyjskie

Dziesięć wersji granic z bazy Cliopatria, od 1713 r. do 1996 r., pokazuje wybrane etapy rozwoju i rozpadu imperium. Starsze obrysy mają duże luki w Ameryce Północnej, więc nie wyliczamy z nich tempa wzrostu imperium. Lata 1953 i 1962 pokazują kolejne etapy dekolonizacji.

1. Imperium Brytyjskie w 1713 r.

   710 000 km² · 2% największego zasięgu

   Rok pokoju w Utrechcie, sześć lat po unii Anglii i Szkocji, z której w 1707 r. powstało Królestwo Wielkiej Brytanii. Obrys obejmuje Wielką Brytanię i Irlandię, kolonie na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej, Nową Szkocję i Nową Fundlandię, Jamajkę z innymi wyspami Karaibów oraz Minorkę. Gibraltar, który Brytyjczycy otrzymali w tym samym pokoju, jest za mały, by pojawić się na mapie, a ziem nad Zatoką Hudsona baza jeszcze nie wlicza.

2. Imperium Brytyjskie w 1763 r.

   2,3 mln km² · 6% największego zasięgu

   Rok pokoju paryskiego, który zakończył wojnę siedmioletnią. Francja oddała Wielkiej Brytanii Kanadę i ziemie na wschód od Missisipi, a Hiszpania Florydę. Obrys obejmuje kolonie od Nowej Fundlandii po Florydę, Quebec i Montreal nad Rzeką Świętego Wawrzyńca, fort Detroit nad Wielkimi Jeziorami oraz Bengal, w którym po bitwie pod Plasey w 1757 r. faktyczną władzę przejęła brytyjska Kompania Wschodnioindyjska. Większość ziem między Appalachami a Missisipi leży poza obrysem: proklamacja królewska z 1763 r. zastrzegła je dla ludów rdzennych, a Brytyjczycy mieli tam głównie forty.

3. Imperium Brytyjskie w 1783 r.

   1,5 mln km² · 4% największego zasięgu

   Rok pokoju paryskiego, w którym Wielka Brytania uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych, ogłoszoną w 1776 r. Trzynaście kolonii leży już poza obrysem, a Floryda i Minorka wróciły do Hiszpanii. Zostały Quebec, Nowa Szkocja i Nowa Fundlandia, wyspy Karaibów oraz Bengal z sąsiednimi ziemiami w Indiach. Obrys obejmuje jeszcze fort Detroit, który Brytyjczycy przekazali Stanom Zjednoczonym dopiero w 1796 r.

4. Imperium Brytyjskie w 1815 r.

   3,32 mln km² · 9% największego zasięgu

   Rok kongresu wiedeńskiego i bitwy pod Waterloo, które zakończyły wojny napoleońskie. Wielka Brytania zatrzymała wiele zdobyczy z tych wojen, m.in. Kolonię Przylądkową, Cejlon, Maltę, Mauritius, Trynidad i część Gujany. Obrys obejmuje też Kanadę nad Rzeką Świętego Wawrzyńca, dużą część Indii od Bengalu po Madras i Hajdarabad oraz okolice Sydney, dokąd pierwsi osadnicy przypłynęli w 1788 r.

5. Imperium Brytyjskie w 1880 r.

   15,1 mln km² · 42% największego zasięgu

   Od 1858 r. Indiami rządzi bezpośrednio brytyjska Korona, a w 1877 r. królową Wiktorię ogłoszono w Delhi cesarzową Indii. Obrys obejmuje Kanadę, która w 1867 r. stała się dominium, a w 1870 r. przejęła ziemie Kompanii Zatoki Hudsona, choć baza wlicza na razie tylko ich południe. Pokazuje też Australię, z pominięciem wnętrza zachodniej części kontynentu, Nową Zelandię, Kolonię Przylądkową i Natal, Transwal, zajęty w 1877 r. i oddany Burom w 1881 r., a także Cypr, Aden, Malaje, Singapur, Hongkong i Fidżi.

6. Imperium Brytyjskie w 1900 r.

   27 mln km² · 75% największego zasięgu

   Po wyścigu mocarstw o Afrykę obrys obejmuje Egipt, okupowany przez Brytyjczyków od 1882 r., choć formalnie wciąż zależny od sułtana osmańskiego, Sudan, od 1899 r. wspólne władztwo Wielkiej Brytanii i Egiptu, ziemie dzisiejszej Kenii i Ugandy, Rodezję oraz kolonie w Afryce Zachodniej. Trwa wojna burska: w 1900 r. Wielka Brytania anektowała obie republiki Burów, Oranię i Transwal. Kanada sięga już Jukonu, a Australia, rok przed zjednoczeniem w jedno państwo, jest w obrysie cała. Północna Nigeria, w której Brytyjczycy ogłosili protektorat w 1900 r., ale podbili ją dopiero w 1903 r., leży jeszcze poza obrysem.

7. Imperium Brytyjskie w 1920 r.

   36 mln km² · największy zasięg

   Największy zasięg w tym zestawieniu. Po I wojnie światowej Wielka Brytania i dominia przejęły jako mandaty Ligi Narodów dawne kolonie niemieckie, m.in. Tanganikę i Afrykę Południowo-Zachodnią, oraz ziemie osmańskie: Palestynę i Mezopotamię, czyli większą część dzisiejszego Iraku. Egipt jest jeszcze brytyjskim protektoratem, a cała Irlandia częścią Zjednoczonego Królestwa. Obrys obejmuje całą Kanadę z wyspami Arktyki, Australię, Nową Zelandię, Indie z Birmą i znaczną część Afryki, od Egiptu po Przylądek Dobrej Nadziei.

8. Imperium Brytyjskie w 1953 r.

   8,84 mln km² · 25% największego zasięgu

   Rok koronacji Elżbiety II. Indie i Pakistan uzyskały niepodległość w 1947 r., Birma i Cejlon w 1948 r. Kanada, Australia, Nowa Zelandia i Związek Południowej Afryki są już samodzielnymi państwami, choć łączy je z Wielką Brytanią wspólny monarcha, więc obrys ich nie obejmuje. Zostały głównie kolonie w Afryce, od Sudanu i Złotego Wybrzeża po Rodezję, a także Malaje, Singapur i Hongkong, Cypr i Malta, Aden, protektoraty nad Zatoką Perską oraz kolonie na Karaibach.

9. Imperium Brytyjskie na początku 1962 r.

   3,85 mln km² · 11% największego zasięgu

   Początek 1962 r., przed uzyskaniem niepodległości przez Jamajkę w sierpniu i Ugandę w październiku. Ghana i Nigeria są już niepodległe. W obrysie pozostają m.in. Kenia i Uganda, Rodezja, Singapur i Hongkong oraz kolonie na Karaibach. Mapa pokazuje dekolonizację w toku, a nie stan na koniec roku.

10. Imperium Brytyjskie w 1996 r.

    260 000 km² · <1% największego zasięgu

    Ostatni pełny rok przed przekazaniem Hongkongu Chinom 1 lipca 1997 r. Był to symboliczny koniec epoki imperium, choć Wielka Brytania zachowała terytoria zamorskie. Większość kolonii uzyskała niepodległość w latach 50. i 60., m.in. Sudan w 1956 r., Ghana w 1957 r., Nigeria w 1960 r. i Kenia w 1963 r., a Rodezja jako Zimbabwe dopiero w 1980 r. Poza Wielką Brytanią obrys obejmuje już tylko Hongkong, Falklandy i kilka małych wysp.

Dlaczego granica Imperium Brytyjskiego jest przybliżona

Imperium obejmowało kolonie, protektoraty, mandaty, indyjskie państwa książęce i samorządne dominia. Te ostatnie stopniowo uzyskiwały niezależność. Statut westminsterski z 1931 r. potwierdził ich samodzielność ustawodawczą; Australia przyjęła go w 1942 r., a Nowa Zelandia w 1947 r. Dlatego dominia są na naszej mapie z 1920 r., a w 1953 r. już ich nie ma. Wspólny monarcha nie oznaczał dalszego podlegania Wielkiej Brytanii.

Starsze obrysy mają duże luki. Większość Ziemi Ruperta, około 3,9 mln km² wokół Zatoki Hudsona, pojawia się w bazie dopiero od 1908 r., choć Kanada przejęła ją w 1870 r. Wyspy Arktyki, przekazane Kanadzie w 1880 r., są wliczone dopiero od 1911 r. W obrysie z 1880 r. brakuje też wnętrza zachodniej Australii. To ograniczenia rekonstrukcji, a nie daty przyłączenia tych ziem do imperium.

Obrys z 1920 r. obejmuje też ziemie sporne lub okupowane, które formalnie do imperium nie należały: część pustyni we wschodniej Libii, której granice z Egiptem i Sudanem ustalono dopiero w latach 20. i 30. XX wieku, część południowo-zachodniej Persji, dzisiejszego Iranu, choć Persja pozostała niepodległa, oraz okolice cieśnin tureckich, okupowane przez aliantów od 1918 do 1923 r. Do obrysu należy również wybrzeże wokół Maskatu, choć sułtanat Omanu był formalnie niezależny. Dlatego Libia, Iran, Turcja i Oman trafiły na listę państw częściowo leżących w obrysie. Z kolei Kuwejt i Katar, wtedy brytyjskie protektoraty, leżą w tym roku prawie w całości poza obrysem.

Liczby na stronie opisują narysowany obrys, dopasowany do wybrzeża Natural Earth. Dodaliśmy terytoria zapisane w bazie osobno: Australię, od 1901 r. samorządne dominium, oraz Natal, brytyjską kolonię od 1843 r., błędnie nazywaną w źródle Republiką Natalii. Wykorzystaliśmy ich obrysy z odpowiednich lat. Usunęliśmy też jednoznaczne błędy: fragmenty USA w 1920 r., Republiki Irlandii w późniejszych latach, dawnej Somalii Włoskiej w 1953 r. i Omanu w 1962 r.

Źródła i metoda

• Granice: Cliopatria (Seshat Global History Databank), licencja CC BY 4.0, zmienione: dopasowane do linii brzegowej i uproszczone. Cliopatria (GitHub) · CC BY 4.0
• Linia brzegowa i dzisiejsze granice: Natural Earth, domena publiczna. Natural Earth
• Powierzchnię imperium liczymy na kuli ziemskiej z narysowanego obrysu. Pozorne stosunki na mapach liczymy tak samo jak porównywarka odwzorowań: ze średniej lokalnej skali powierzchni na siatce co 0,5°. Porównywarka odwzorowań
• Powierzchnie dzisiejszych państw pochodzą ze zweryfikowanych danych serwisu. Metodologia danych
• Ziemia Ruperta: The Canadian Encyclopedia (Historica Canada). Przekazanie tych ziem i wysp Arktyki Kanadzie oraz rozstrzygnięcie granicy Alaski: rząd Kanady. The Canadian Encyclopedia: Ziemia Ruperta · Rząd Kanady: zmiany granic
• Status Australii i Natalu oraz stopniowa niezależność dominiów: opracowania parlamentu brytyjskiego. Parlament brytyjski: Australia · Parlament brytyjski: Natal i Afryka Południowa · Parlament brytyjski: niezależność dominiów
• Potwierdzenie granicy na wyspie Irlandii w 1925 r.: Biblioteka Izby Gmin. Biblioteka Izby Gmin: granica na wyspie Irlandii
• Przekazanie Hongkongu 1 lipca 1997 r.: Hong Kong Yearbook 1997, rozdział 2. Fakty historyczne opisujemy własnymi słowami; nie wykorzystujemy tekstów, zdjęć ani map tych źródeł. Hong Kong Yearbook 1997: przekazanie Hongkongu
• Daty niepodległości Jamajki, Trynidadu i Tobago oraz Ugandy w 1962 r. i przekazanie administracji nad dawną Somalią Włoską Włochom 1 kwietnia 1950 r.: Office of the Historian, Departament Stanu USA. Office of the Historian: niepodległość Jamajki · Office of the Historian: niepodległość Trynidadu i Tobago · Office of the Historian: niepodległość Ugandy · Office of the Historian: Somalia pod administracją Włoch
• Oman był niezależnym państwem, mimo brytyjskich wpływów i pomocy wojskowej. Potwierdza to wystąpienie brytyjskiego ministra spraw zagranicznych w Izbie Gmin 29 lipca 1957 r. Hansard 1957: niezależność Omanu
• Powierzchnia wszystkich lądów Ziemi, od której liczymy udział imperium: USGS. USGS: powierzchnia lądów Ziemi